درخت سرو یکی از مقاوم ­ترین درخت­ های جهان است. این درخت می­ تواند شرایط بسیار مشکل زیستی را تحمل کند. همچنین باد نمی ­تواند کمر این درخت استوار را بشکند. در شدید­ترین طوفان­ ها ممکن است نوک سرو حتی  به زمین برسد، اما این قامت خمیده همچنان در مقابل طوفان ایستادگی می ­کند. به همین دلیل سرو را نمادی برای مقاومت و ایستادگی گرفته‌اند. این درخت زیبا در اوج تعادل و تناسب قرار دارد و به راحتی هرس می­ پذیرد. همچنین سرو نمادی بوده است برای قد و بالای مطلوب معشوق. حافظ و سعدی در اشعارشان بسیار از این درخت بهره گرفته­ اند و نام سرو را در تمام ایران بر سر زبان ­ها انداختند. همین مقاومت بالا باعث شده است که درخت سرو خوش اندام بتواند بیش از هزاران سال عمر کند و زنده بماند. به خصوص که معمولاً آفات طبیعی موجب خشک شدن سرو نمی­ شوند و این درخت می­ تواند خشکی و نیز سرما را به خوبی تحمل کند.

معرفی درخت سرو

درخت سرو از جمله درختان خزان کننده نیست و در پاییز برگ­ هایش زرد نمی­ شود و نمی ­ریزد. البته یک گونه سرو خزان کننده نیز وجود دارد که بومی ایران نیست و سرو مرداب نام دارد. هرچند سرو به راحتی می ­تواند خشکی را تحمل کند، کم آبی از تراکم برگ­ های آن کم می­ کند و ظاهر زیبای درخت را از بین می برد. در این شرایط سرو ریشه­ هایش را به عمق بیشتری می ­فرستد تا بتواند آب مورد نیاز خود را تامین کند. اگر درخت سرو در کنار یک ساختمان از آب محروم شود می­ تواند خاک منطقه اطرافش را خشک کند و با فرونشست زمین به ساختمان لطمه بزند. به همین دلیل فاصله مجاز کاشت یک درخت سرو از ساختمان حدود بیست متر تعیین شده است که این عدد در شرایط مختلف می­ تواند تغییر کند. همچنین سرو اگر بیش از اندازه آب دریافت کند، برگ­ هایش بیش از اندازه متراکم می ­شوند و باعث می ­شوند که درخت سرافکنده به نظر بیاید. به همین علت عموماً باغبانان سرو را با یک فاصله مناسب از جویبار می­کارند تا با دریافت مقدار مناسب آب، درخت تراکم مناسبی از برگ داشته باشد و به طور غیر مستقیم آب بخورد.

sarve-shiraz

فرق کاج و سرو

نباید درخت سرو را با درخت کاج اشتباه گرفت. وجه تشابه این دو رخت همیشه سبز بودن آن­ ها است. اما کاج مانند سرو متراکم نیست، برگ­ های سوزنی شکل دارد و ساختار بیرونی چوب آن به شدت با سرو فرق می­ کند. همچنین ریزش برگ های کاج زیاد است. در مقابل برگ­های سرو گوشتی و منشعب هستند، به راحتی هرس می­ گیرند، ریزش کمی دارند و ساقه سرو طرح­ های مارپیچ و فریبنده ­ای پیدا می ­کند. این طرح مارپیچ الهام بخش طراحان و معماران ایرانی در ساخت ستون بوده ­است. چنین ستون ­هایی را می­ شود در مسجد وکیل در شیراز پیدا کرد. تفاوت دیگر این دو درخت در شکل میوه آن ­ها است.

sarve-va-kaj

میوه­ کاج به شکل مخروطی است و وقتی خشک می­شود طرحی مشابه درخت کاج پیدا می ­کند.

pine fruit

در مقابل میوه سرو کروی شکل است و اندازه ­ای برابر با یک گردو دارد. میوه سرو بسیار خوشبو است و از آن در صنعت عطر سازی استفاده می­ شود.

cypress fruit

 کاربرد سرو در معماری سنتی ایرانی

از سرو در معماری سنتی ایرانی به خوبی استفاده می­ شد. شکل ظاهری این درخت مخروطی شبیه به یک پیکان است و نگاه بیننده را به سمت بالا می ­کشد. برای همین اگر در مقابل ساختمان ­های بلند از سرو استفاده شود توجه بیننده به طور طبیعی به بالای ساختمان هدایت می­ شود. این کاربرد برای کشاندن نگاه به سمت بالاخانه، شاه نشین و یا تزئینات قسمت بالایی ساختمان اهمیت دارد. اما اگر سرو در مقابل ساختمان‌هایی با ارتفاع کم قرار بگیرد نگاه را از ساختمان می­ دزدد و به سمت فضای خالی بالای ساختمان هدایت می­ کند که مطلوب نیست. به عنوان مثال می­ شود به باغ ارم شیراز اشاره کرد که به خاطر سروهایش شهرت دارد. در همه ­جای این باغ درخت سرو می­ بینیم مگر در مقابل عمارت اصلی آن که حالا دلیلش برای ما واضح است. همچنین درخت سرو در باد رقصی ملایم می­ کند که تماشای آن بسیار لذت بخش است. به قول سعدی «جنبش سرو تو پنداری کز باد صبا است،

نه! که از ناله مرغان چمن در طرب است.»

تماشای این رقص فرح بخش احساس وزش نسیم را در ذهن بیننده تداعی می­کند و موجب می­ شود شخص به شکل ذهنی احساس خنکی کند. همچنین به خاطر تراکم بالای برگ های سرو، سایه خنک این درخت مشهور است. سروناز نهصد ساله باغ ارم یکی از مشهورترین درخت­ های ایران زمین است.

eram-garden

سرو، درخت ارزشمند ایرانی

درخت سرو بر روی نقوش تخت جمشید به وفور یافت می شود که نشان دهنده اهمیت این درخت در چشم ایرانیان باستان است. در شاهنامه نیز از اهمیت درخت سرو می­ خوانیم. همچنین فردوسی داستان کاشته شدن درخت سرو کاشمر را تعریف می­ کند. «یکی سرو آزاده بود از بهشت، به پیش در آذر آن را بکِشت.». «کنون هرک این پند من بشنوید، پیاده سوی سرو کشمر روید.» به نظر می­ رسد در زمان حیات فردوسی سرو کاشمر شهرت بسیاری داشته است چرا که برای آن افسانه ها ساخته بودند.

«بهشتیش خوان ار ندانی همی، چرا سرو کشمرش خوانی همی.»

sarve-kashmer

عاقبت سرو کاشمر

شهرت سرو کاشمر به اقصای جهان رسیده بود و در وصف زیباییش اشعار بسیاری سروده بودند. وقتی خبر این درخت به متوکل عباسی رسید در خواست کرد که درخت سرو کاشمر را قطع کنند و آن را به بغداد بیاورند تا او هم بتواند درخت را از نزدیک ببیند. وقتی مأمورین خلیفه به کاشمر رسیدند، مردم بسیار سعی کردند که آن ها را از قطع درخت منصرف کنند و پیشنهاد کردند که به جای درخت پنج هزار سکه طلا را به بغداد ببرند. اما فرستادگان خلیفه قبول نکردند و سرو کاشمر را بریدند. درخت به بغداد نرسیده، متوکل مرد و هرگز چشمش به درخت سرو کشمر نیفتاد. خیلی ها نقش سرو تخت جمشید را نماینده سرو کاشمر دانسته اند که البته می­ تواند آمیخته با افسانه نیز باشد.

درخت سرو رستاق و باشت

در روستای رستاق استان فارس مجموعه ای از درختان سرو کهن وجود دارند که قدمتشان بیش از دو هزار و پانصد سال تخمین زده می­ شود. این درختان چندان مشهور نیستند و خیلی ها تاریخ آن ها را نمی دانند و با وجود ثبت شدن در آثار طبیعی ملی، محافظت از آن ها به خوبی انجام نمی پذیرد و گاهی از سوی بازدیدکنندگان ناآگاه آسیب می بینند. یک درخت سرو مشهور نیز در شهرستان باشت در کهکیلویه و بویراحمد وجود دارد که با تست “دی.ان.ای.” عمر آن را بیش از ۲۷۷۰ سال تخمین زده اند. این درخت در نزدیکی یک آتشکده که به گنبد شهرت دارد کاشته شده است. محلی ها سرو باشت را قدیمی ترین سرو ایران می­دانند. این درخت که در فهرست آثار طبیعی ملی به ثبت رسیده است هم اکنون محتاج توجه و رسیدگی است. در سال ۹۴ رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری باشت اعلام کرده بود که نگهداری و بهبود شرایط این درخت باستانی